Organic Fertilizers सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?

शेतकरी बंधूंनो,

सेंद्रिय खते ही शेतीसाठी अमृतासमान मानली जातात. नैसर्गिक घटकांपासून तयार केलेली ही खते जमिनीचा पोत सुधारून पिकांची गुणवत्ता वाढवतात.

खाली सेंद्रिय खतांचे प्रकार, फायदे आणि वापर यावर सविस्तर माहिती दिली आहे:

१. सेंद्रिय खते म्हणजे काय?

वनस्पती अवशेष, प्राण्यांची विष्ठा आणि इतर नैसर्गिक घटकांच्या कुजण्याने तयार होणाऱ्या खतांना सेंद्रिय खते म्हणतात. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होत असताना, सेंद्रिय खते हा एक शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक पर्याय आहे.

२. सेंद्रिय खतांचे मुख्य प्रकार

सेंद्रिय खतांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:

• भर खते (Bulky Organic Manures): यामध्ये अन्नद्रव्यांचे प्रमाण कमी असते पण ही खते मोठ्या प्रमाणात वापरली जातात. उदा. शेणखत, कंपोस्ट खत, गांडूळ खत.
• जोर खते (Concentrated Organic Manures): यामध्ये अन्नद्रव्यांचे प्रमाण जास्त असते. उदा. सरकीची पेंड, शेंगदाणा पेंड, माशांचे खत, हाडांचे चूर्ण.

प्रमुख खते:

1. शेणखत (FYM): जनावरांचे शेण, मूत्र आणि गोठ्यातील कचरा कुजवून हे तयार होते. हे जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवते.
2. गांडूळ खत (Vermicompost): गांडुळांच्या साहाय्याने कचरा कुजवून तयार केलेले हे उत्कृष्ट दर्जाचे खत आहे. यामध्ये १.५ ते २.०% नत्र, ०.६० ते ०.८०% स्फुरद आणि १ ते १.२५% पालाश असते.
3. हिरवळीची खते (Green Manure): ताग किंवा धैंचा सारखी पिके जमिनीतच गाडून ही खते तयार केली जातात. हे जमिनीला नत्र पुरवण्याचा स्वस्त मार्ग आहे.
4. जीवामृत: हे एक प्रकारचे जैविक खत असून ते शेण, गोमूत्र, गूळ आणि डाळीचे पीठ यांच्या मिश्रणातून तयार केले जाते.

३. सेंद्रिय खतांचे फायदे

• जमिनीचा पोत सुधारतो: सेंद्रिय खतांमुळे जमीन भुसभुशीत होते आणि हवा खेळती राहते.
• पाणी साठवण क्षमता: जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची शक्ती वाढते, ज्यामुळे दुष्काळातही पीक तग धरू शकते.
• जीवाणूंची वाढ: जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्म जीवाणूंची आणि गांडुळांची संख्या वाढण्यास मदत होते.
• पर्यावरण संरक्षण: रासायनिक खतांसारखा प्रदूषण किंवा जमिनीच्या क्षारपड होण्याचा धोका नसतो.
• पिकांची गुणवत्ता: उत्पादनाचा दर्जा सुधारतो आणि ते आरोग्यासाठी सुरक्षित असते. 

४. खते वापरण्याची पद्धत

• भर खते (शेणखत, कंपोस्ट) पेरणीच्या किमान १० ते १५ दिवस आधी जमिनीत मिसळावीत.
• जोर खते (पेंडी) पेरणीच्या वेळी किंवा पिकाच्या दोन ओळींत द्यावीत.
• खताचा वापर करताना जमिनीतील ओलावा असणे आवश्यक आहे जेणेकरून अन्नद्रव्ये मुळांपर्यंत व्यवस्थित पोहोचतील.

सेंद्रिय शेतीकडे वळणे ही काळाची गरज आहे. यामुळे जमिनीचे आरोग्य दीर्घकाळ टिकते आणि शेतकऱ्यांचा रासायनिक खतांवरील खर्च कमी होतो.