शेतकरी बंधूंनो नमस्कार,
आपल्या देशातील नागरिकांचा शेती हा मुख्य
व्यवसाय आहे. शेतकरी वर्षभर मेहनत घेऊन गहू, तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, मका, हरभरा, तूर यांसारखी अन्नधान्ये पिकवतात.
व्यवसाय आहे. शेतकरी वर्षभर मेहनत घेऊन गहू, तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, मका, हरभरा, तूर यांसारखी अन्नधान्ये पिकवतात.
परंतु उत्पादन जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच त्या धान्याची योग्य साठवणूक करणेही आवश्यक आहे. जर साठवणूक व्यवस्थित केली नाही तर कीड, उंदीर, ओलावा आणि बुरशी यामुळे मोठ्या प्रमाणात धान्याचे नुकसान होऊ शकते.
काही वेळा असेही दिसून येते की शेतकरी चांगले उत्पादन घेतात, पण योग्य साठवणूक नसल्यामुळे त्या धान्याची गुणवत्ता कमी होते किंवा धान्य खराब होते. त्यामुळे अन्नधान्य साठवताना काही महत्त्वाच्या गोष्टींची काळजी घेतल्यास धान्य दीर्घकाळ व्यवस्थित (सुरक्षित) राहू शकते.
आज या लेखामध्ये आपण अन्नधान्य सुरक्षितपणे साठवण्यासाठी आवश्यक असलेली संपूर्ण माहिती आपण सोप्या भाषेत पाहणार आहोत.
अन्नधान्य साठवणूक म्हणजे काय?
धान्य पिकवल्यानंतर ते काही काळ सुरक्षित ठेवण्यासाठी केलेली प्रक्रिया म्हणजे अन्नधान्य साठवणूक.
यामध्ये धान्याची स्वच्छता, वाळवण, योग्य गोदाम किंवा भांड्यात ठेवणे आणि कीड-रोगांपासून संरक्षण करणे यांचा समावेश आहे.
योग्य पद्धतीने साठवणूक केल्यास धान्याची गुणवत्ता टिकून राहते आणि बाजारात चांगला भाव मिळतो. तसेच घरगुती वापरासाठीही धान्य दीर्घकाळ टिकते.
अन्नधान्य साठवणुकीचे महत्त्व
अन्नधान्य साठवणूक ही केवळ धान्य ठेवण्याचीऔपचारिक प्रक्रिया नसून त्यामागे अनेक महत्त्वाचे उद्दिष्ट असतात.
धान्य खराब होण्यापासून संरक्षण करणे.
कीड आणि उंदीर यापासून बचाव.
धान्याची गुणवत्ता टिकवून ठेवणे.
बाजारभाव चांगला मिळेपर्यंत धान्य सुरक्षित ठेवणे
घरगुती खाण्यासाठी वर्षभर धान्य उपलब्ध राहणे.
जर साठवणूक योग्य पद्धतीने केली नाही तर अंदाजे ५ ते १० टक्के धान्य साठवणुकीदरम्यान खराब होते .
धान्य साठवण्यापूर्वी करावयाची तयारी
१. धान्याची स्वच्छता
धान्य साठवण्यापूर्वी त्यातील कचरा, दगड, काडी-कचरा आणि तुटलेले दाणे वेगळे करणे आवश्यक आहे.
स्वच्छ धान्य साठवल्यास कीड लागण्याची शक्यता कमी होते.
२. योग्य वाळवण
धान्य साठवण्यापूर्वी ते व्यवस्थित उन्हात वाळवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
धान्यातील ओलावा जास्त असल्यास बुरशी आणि कीड लवकर वाढते.
साधारणपणे धान्यातील ( हवा )ओलावा १२ ते १४ टक्क्यांपेक्षा जास्त नसावा.
३. साठवणूक जागेची स्वच्छता
ज्या ठिकाणी धान्य साठवणार आहोत ते ठिकाण पूर्णपणे स्वच्छ आणि कोरडे असावे.
गोदाम किंवा खोलीतील धूळ, जाळी आणि कचरा काढून टाकावा.
४. कीटकनाशकाची फवारणी
साठवणूक करण्यापूर्वी गोदामामध्ये आवश्यक तेथे कीटकनाशक फवारणी केल्यास कीड नियंत्रणात राहते.
धान्य साठवण्यासाठी योग्य भांडी व साधने
धान्य साठवण्यासाठी विविध प्रकारची साधने वापरली जातात.
योग्य साधन निवडणे महत्त्वाचे आहे.
१. धातूचे ड्रम
लोखंडी किंवा अॅल्युमिनियमचे ड्रम धान्य साठवण्यासाठी उत्तम मानले जातात.
हे ड्रम हवाबंद असल्यामुळे कीड कमी लागते.
२. प्लास्टिकचे डबे
घरगुती वापरासाठी प्लास्टिकचे डबे किंवा कंटेनर वापरले जातात.
हे हलके आणि वापरण्यास सोपे असतात.
३. गोदाम किंवा कोठार
मोठ्या प्रमाणात धान्य साठवण्यासाठी शेतकरी गोदाम किंवा कोठाराचा वापर करतात.
४. पोती
धान्य साठवण्यासाठी ज्यूट किंवा प्लास्टिकची पोती वापरली जातात. पोती जमिनीपासून थोड्या उंचावर ठेवावे.
धान्य साठवताना घ्यावयाची महत्त्वाची काळजी
१. ओलावा टाळा
धान्य साठवताना ओलावा हा सर्वात मोठा शत्रू आहे. ओलावा असल्यास बुरशी तयार होते आणि धान्य लवकर खराब होते.
२. हवेशीर जागा निवडा
धान्य ठेवलेली जागा हवेशीर असावी. त्यामुळे आर्द्रता कमी राहते.
३. कीड नियंत्रण
धान्यात कीड लागल्यास धान्याचे मोठे नुकसान होते. त्यामुळे नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे.
४. उंदरांपासून संरक्षण
उंदीर हे धान्याचे मोठे नुकसान करतात. गोदामात उंदरांच्या प्रवेशासाठी असलेली भोकं बंद करावीत.
५. नियमित तपासणी
साठवलेल्या धान्याची दर १५-२० दिवसांनी तपासणी करावी.
धान्याला लागणारी प्रमुख कीड
धान्य साठवणुकीदरम्यान काही प्रमुख किडी आढळतात.
तांदुळ कीड( अळी )
धान्य भुंगा
लाल कीड
गहू कीड ( सोनकिडे)
या किडी धान्याच्या आत शिरून दाणे पोकळ करतात.
धान्य संरक्षणासाठी पारंपरिक उपाय
ग्रामीण भागात आजही काही पारंपरिक उपाय वापरले जातात.
१. कडुलिंबाची पाने
धान्यामध्ये कडुलिंबाची पाने ठेवली तर कीड कमी लागते.
२. राख
धान्यामध्ये थोडी राख मिसळल्यास कीड नियंत्रणात राहते.
३. सुक्या मिरच्या
धान्याच्या पोत्यात सुक्या मिरच्या ठेवण्याची पद्धत काही ठिकाणी वापरली जाते.
आधुनिक साठवणूक पद्धती
आजकाल आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे धान्य साठवणूक अधिक सुरक्षित झाली आहे.
१. सिलो स्टोरेज
मोठ्या प्रमाणात धान्य साठवण्यासाठी सिलो प्रणाली वापरली जाते.
२. हवाबंद साठवणूक
हवाबंद कंटेनरमध्ये धान्य ठेवले तर कीड वाढत नाही.
३. फ्युमिगेशन
धान्यात कीड दिसल्यास फ्युमिगेशन पद्धतीचा वापर केला जातो.
घरगुती साठवणूक करताना
धान्य नेहमी कोरड्या भांड्यात ठेवा.
धान्य ठेवण्यापूर्वी भांडे स्वच्छ धुवा आणि वाळवा.
जुने धान्य आधी वापरा.
धान्याला नियमित उन्हात वाळवा.
धान्य साठवणुकीतील सामान्य चुका
काही वेळा लहान चुका मोठे नुकसान करतात.
ओलसर धान्य साठवणे.
अस्वच्छ गोदाम वापरणे.
नियमित तपासणी न करणे.
उंदरांपासून संरक्षण न करणे.
या चुका टाळल्यास धान्य सुरक्षित राहते.
योग्य साठवणुकीचे फायदे
धान्य दीर्घकाळ टिकते.
आर्थिक नुकसान टळते.
अन्नाची गुणवत्ता टिकून राहते.
बाजारात चांगला भाव मिळतो.
अन्नधान्य साठवणूक ही शेती व्यवस्थेतील अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
शेतकरी वर्षभर मेहनत करून धान्य उत्पादन घेतात. परंतु योग्य साठवणूक व्यवस्थित नसल्यास त्या मेहनतीचे नुकसान होऊ शकते.
त्यामुळे धान्य साठवण्यापूर्वी योग्य वाळवण करणे, स्वच्छ आणि कोरड्या जागेत ठेवणे, कीड आणि उंदरांपासून संरक्षण करणे या गोष्टी अत्यंत आवश्यक आहेत.
पारंपरिक( गावठी)उपायांसोबत आधुनिक साठवणूक पद्धतींचा वापर केल्यास धान्य अधिक सुरक्षित राहते. योग्य काळजी घेतल्यास अन्नधान्य दीर्घकाळ टिकते आणि शेतकऱ्यांना आर्थिक फायदा होतो.
म्हणूनच प्रत्येक शेतकरी आणि घरगुती वापर करणाऱ्या व्यक्तींनी अन्नधान्य साठवताना योग्य काळजी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य साठवणूक म्हणजे अन्नाचे संरक्षण आणि अन्नसुरक्षेची हमी होय.
Tags
अन्नधान्य
