 |
| Bottle Gourd Farming in Summer |
नमस्कार शेतकरी बंधूंनो,
मी एक कृषी विषयाचा अभ्यासक आणि शेतकऱ्यांसोबत प्रत्यक्ष काम करणारा व्यक्ती म्हणून सांगतो की, दुधी भोपळा (लौकी) ही भाजीपाला पिकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाची आणि नफ्याची पिकांपैकी एक आहे.
महाराष्ट्रासह भारतातील अनेक भागांमध्ये दुधी भोपळ्याची मागणी वर्षभर असते. विशेषतः उन्हाळ्याच्या हंगामात या भाजीची मागणी वाढलेली दिसून येते.
दुधी भोपळा हा पिक अत्यंत जलद वाढणारा आणि कमी कालावधीत उत्पादन देणारा असल्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरतो.
योग्य बियाणे निवड, जमिनीची तयारी, खत व्यवस्थापन, सिंचन आणि कीड-रोग नियंत्रण यांचा योग्य वापर केल्यास दुधी भोपळ्यापासून भरघोस उत्पादन मिळते.
या लेखामध्ये मी आपणास ,
उन्हाळ्यात दुधी भोपळ्याची लागवड कशी करावी,
त्यासाठी आवश्यक असलेली संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे.
दुधी भोपळा पिकाचे महत्त्व
दुधी भोपळा ही भाजी केवळ चविष्टच नाही तर आरोग्यासाठीही अत्यंत उपयुक्त आहे. यामध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा मिळतो. त्यामुळे बाजारात या भाजीची मागणी कायम असते.
दुधी भोपळा पिकाचे काही महत्त्वाचे फायदे.
कमी कालावधीत उत्पादन मिळते.
बाजारात सतत मागणी असते.
कमी खर्चात लागवड करता येते.
घरगुती तसेच व्यावसायिक शेतीसाठी उपयुक्त
योग्य व्यवस्थापन केल्यास दुधी भोपळा पिकातून शेतकऱ्यांना चांगला आर्थिक फायदा मिळतो.
हवामान आणि जमीन
दुधी भोपळा हे पिक उष्ण आणि दमट हवामानात चांगले वाढते. उन्हाळ्याच्या हंगामात तापमान साधारणतः २५ ते ३५ अंश सेल्सियस दरम्यान असणे योग्य ठरते.
खूप थंड हवामानात किंवा पावसाच्या अति प्रमाणात या पिकाची वाढ मंदावते.
त्यामुळे उन्हाळा हा दुधी भोपळ्याच्या लागवडीसाठी अत्यंत योग्य हंगाम मानला जातो.
जमिनीच्या बाबतीत हलकी ते मध्यम काळी जमीन, गाळाची जमीन किंवा उत्तम निचरा असलेली जमीन या पिकासाठी योग्य असते.
जमिनीचा pH ६ ते ७.५ दरम्यान असणे उत्तम मानले जाते.
उन्हाळी हंगामासाठी लागवडीचा कालावधी
उन्हाळ्यात दुधी भोपळ्याची लागवड साधारणपणे
जानेवारी ते फेब्रुवारी – उन्हाळी लागवडीसाठी सर्वोत्तम वेळ आहे.
मार्च महिन्यापर्यंत काही भागांमध्ये लागवड करतात.
या कालावधीत लागवड केल्यास एप्रिल ते जून दरम्यान चांगले उत्पादन मिळू शकते.
लागवडी पूर्वीची मशागत
दुधी भोपळ्याच्या लागवडीसाठी जमीन चांगली भुसभुशीत असणे आवश्यक आहे.
जमीन तयार करताना ,
प्रथम शेताची खोल नांगरणी करावी.
त्यानंतर २ ते ३ वेळा पूर्वाच्या पाळ्या घालव्यात.
शेवटच्या पाळीच्या वेळी शेणखत मिसळावे
जमिनीमध्ये प्रति एकर ८ ते १० टन शेणखत टाका त्यामुळे पिकाची वाढ चांगली होते.
यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते आणि पिकाला आवश्यक पोषण मिळते.
बियाण्याची निवड
दुधी भोपळ्याचे चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी सुधारित वाणांची निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
काही लोकप्रिय वाण,
पुसा समर प्रोलिफिक
पुसा नविन
अर्का बहार
स्थानिक सुधारित वाण
बियाणे नेहमी विश्वासार्ह दुकानदाराकडून घ्यावे. चांगल्या दर्जाचे बियाणे वापरल्यास उत्पादनात वाढ होते.
बियाण्याची पेरणी पद्धत
दुधी भोपळ्याची लागवड साधारणपणे खड्डा पद्धतीने केली जाते.
खड्डे करताना
दोन ओळीतील अंतर: २ ते ३ मीटर व
दोन झाडांतील अंतर: १ ते १.५ मीटर
प्रत्येक खड्ड्यात २ ते ३ बिया टाकाव्यात. उगवणीनंतर चांगले रोप ठेवून बाकीची रोपे काढून टाकावीत.
खत व्यवस्थापन
दुधी भोपळा पिकासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन खूप आवश्यक असते.
(प्रति एकर):
शेणखत – ८ ते १० टन
नत्र – ४० किलो
स्फुरद – २० किलो
पालाश – २० किलो
पेरणीच्या वेळी स्फुरद व पालाश पूर्ण प्रमाणात द्यावे.
नत्र खत दोन ते तीन हप्त्यांमध्ये द्यावे.
जैविक शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी वर्मी कंपोस्ट, जीवामृत, पंचगव्य यांचा वापर केल्यास पिकाची वाढ चांगली होते.
सिंचन व्यवस्थापन
उन्हाळ्यात तापमान जास्त असल्यामुळे पिकाला नियमित पाणी देणे आवश्यक असते.
लागवडीनंतर लगेच हलके पाणी द्यावे.
नंतर ४ ते ५ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
ड्रिप सिंचन पद्धती वापरल्यास पाण्याची बचत होते. आणि पिकाची वाढही चांगली होते.
भोपळा वेलीचे व्यवस्थापन
दुधी भोपळा हे वेलवर्गीय पिक असल्यामुळे त्याला आधार देणे आवश्यक असते.
बांबू किंवा तारांचा मांडव तयार करावा.
वेल वर चढवावा.
यामुळे फळांची गुणवत्ता सुधारते आणि उत्पादन वाढते.
कीड व रोग व्यवस्थापन
दुधी भोपळ्यावर काही किडी व रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
फळमाशी
पांढरी माशी
मावा
कीड नियंत्रण उपाय
नीम अर्क फवारणी करावी.
योग्य कीटकनाशकांचा वापर करावा.
खुरपणी करून शेत स्वच्छ ठेवावे.
रोग
भुरी रोग
पानांवर डाग
यासाठी योग्य बुरशीनाशकांचा वापर करावा.
तण नियंत्रण
पिकाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत तण नियंत्रण करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
पेरणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी तण काढावे
आवश्यक असल्यास पुन्हा तण खुरपणी करावी.
तण नियंत्रण केल्यास पिकाला अन्नद्रव्ये योग्य प्रमाणात मिळतात.
उत्पादन आणि काढणी
दुधी भोपळ्याचे फळ साधारणतः ५० ते ६० दिवसांनंतर तोडणीस तयार होते.
फळे कोवळी असताना तोडणी करावी. जास्त मोठी फळे झाल्यास बाजारात मागणी कमी होते.
योग्य व्यवस्थापन केल्यास प्रति एकर साधारणतः८० ते १०० क्विंटल उत्पादन मिळू शकते.
बाजारपेठ आणि नफा
दुधी भोपळ्याची बाजारपेठ मोठी आहे.
स्थानिक बाजार
भाजी मंडई
हॉटेल व कॅटरिंग व्यवसाय
उन्हाळ्यात भाजीची मागणी वाढत असल्यामुळे चांगला दर मिळतो. योग्य नियोजन केल्यास शेतकऱ्यांना या पिकातून चांगला नफा मिळू शकतो.
उन्हाळ्यात दुधी भोपळा लागवड ही शेतकऱ्यांसाठी एक फायदेशीर पर्याय ठरू शकते. योग्य बियाणे निवड, जमिनीची तयारी, संतुलित खत व्यवस्थापन, सिंचन आणि कीड-रोग नियंत्रण यांचे योग्य नियोजन केल्यास कमी खर्चात चांगले उत्पादन मिळवता येते.
Tags
भाजीपाला
