शेतकरी बांधवांनो नमस्कार,
भारतामध्ये शेवगा (Drumstick) लागवड कशी करावी, योग्य जमीन, खत व्यवस्थापन, उत्पादन वाढवण्याचे तंत्र आणि शेवग्याचे औषधी गुणधर्म आजच्या या लेखातून आपण माहिती करून घेणार आहोत.
Table of Content
शेवगा पिकाचे महत्त्व
शेवग्याच्या प्रमुख जाती
शेवगा लागवडीसाठी योग्य हवामान व जमीन
शेवगा लागवडीची पद्धत
खत व पाणी व्यवस्थापन
कीड व रोग नियंत्रण
शेवगा उत्पादन व काढणी
शेवग्याचे पोषणमूल्य
शेवग्याचे औषधी उपयोग
शेवगा लागवडीतील आर्थिक फायदे.
शेवगा हे भारतात मोठ्या प्रमाणात लागवड केले जाणारे एक महत्त्वाचे भाजीपाला व औषधी गुणधर्म असलेली वनस्पती आहे.
शेवग्याला इंग्रजीमध्ये Drumstick किंवा Moringa असे म्हणतात. शेवग्याच्या शेंगा, पाने, फुले आणि बिया या सर्वांचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो.
विशेषतः ग्रामीण भागात शेवग्याच्या शेंगा स्वयंपाकात मोठ्या प्रमाणात वापरल्या जातात.
शेवगा हे झाड कमी पाण्यातही चांगले वाढते आणि त्याला बाजारात नेहमी चांगली मागणी असते.
त्यामुळे शेवगा लागवड ही शेतकऱ्यांसाठी एक फायदेशीर शेती मानली जाते.
योग्य पद्धतीने लागवड केल्यास कमी खर्चात जास्त उत्पादन मिळू शकते.
शेवगा पिकाचे महत्त्व
शेवगा हे बहुउपयोगी पीक आहे. या पिकाचे अनेक फायदे आहेत.
शेवग्याच्या शेंगा स्वयंपाकात वापरल्या जातात.
शेवग्याच्या पानांमध्ये प्रथिने आणि जीवनसत्त्वे भरपूर असतात.
औषधी गुणधर्मामुळे आयुर्वेदात त्याचा वापर केला जातो.
शेवगा झाड जलद वाढणारे असल्यामुळे शेतकऱ्यांना लवकर उत्पादन मिळते.
कमी पाणी आणि कमी खर्चात लागवड करता येते.
या सर्व कारणांमुळे शेवगा शेती आज अनेक शेतकरी करत आहेत.
शेवग्याच्या प्रमुख जाती
शेवग्याच्या काही सुधारित जाती लागवडीसाठी योग्य मानल्या जातात.
PKM-1 – ही जात जास्त उत्पादन देणारी आहे.
PKM-2 – लांब शेंगा आणि जास्त उत्पादन देणारी जात.
कोकण रुचिरा – महाराष्ट्रात लागवडीसाठी योग्य.
दुर्गा – चांगल्या दर्जाच्या शेंगा देणारी जात.
योग्य जातीची निवड केल्यास उत्पादन वाढण्यास मदत होते.
शेवगा लागवडीसाठी योग्य हवामान व जमीन
शेवगा हे उष्ण व कोरड्या हवामानात चांगले वाढणारे झाड आहे.
हवामान:
25 ते 35 अंश सेल्सियस तापमान शेवगा पिकासाठी योग्य असते. जास्त थंडी असलेल्या भागात या पिकाची वाढ कमी होते.
जमीन:
हलकी ते मध्यम जमीन शेवगा लागवडीसाठी योग्य असते.
पाण्याचा निचरा चांगला असावा.
जमिनीचा pH साधारण 6.5 ते 7.5 असावा.
पाणी साचणाऱ्या जमिनीत शेवगा लागवड टाळावी.
शेवगा लागवडीची पद्धत
शेवगा लागवड बियाण्याद्वारे किंवा कलमाद्वारे करता येते.
बियाण्याद्वारे लागवड:
एक ते दीड फूट खोल खड्डे घ्यावेत.
खड्ड्यात शेणखत टाकावे.
प्रत्येक खड्ड्यात 2 ते 3 बिया टाकाव्यात.
दोन झाडांमधील अंतर:
साधारण 10 x 10 फूट अंतर ठेवणे योग्य असते.
लागवडीचा हंगाम:
जून ते जुलै (पावसाळा)
जानेवारी ते फेब्रुवारी (उन्हाळी लागवड)
शेवगा पिकासाठी खत व पाणी व्यवस्थापन
शेवगा पिकासाठी सेंद्रिय खताचा वापर केल्यास उत्पादन चांगले मिळते.
खत व्यवस्थापन:
लागवडीपूर्वी प्रत्येक खड्ड्यात 10 ते 15 किलो शेणखत टाकावे
नत्र, स्फुरद व पालाश यांचे संतुलित प्रमाणात खत द्यावे.
पाणी व्यवस्थापन:
सुरुवातीला नियमित पाणी द्यावे.
नंतर 10 ते 15 दिवसांनी पाणी दिले तरी चालते.
शेवगा पिकाला जास्त पाणी देण्याची गरज नसते.
कीड व रोग नियंत्रण
शेवगा पिकावर काही किडी व रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
अळी
मावा
फुलकिडे
नियंत्रण उपाय:
नीम तेल(निंबोळी अर्क) ची फवारणी करावी.
आवश्यक असल्यास कृषी तज्ञांच्या सल्ल्याने कीटकनाशके वापरावीत.
नियमित निरीक्षण केल्यास नुकसान टाळता येते.
शेवगा उत्पादन व काढणी
लागवडीनंतर साधारण 6 ते 8 महिन्यांनी शेवगा झाडाला शेंगा येण्यास सुरुवात होते.
शेंगा हिरव्या आणि कोवळ्या असताना काढणी करावी. साधारण एका झाडापासून वर्षाला मोठ्या प्रमाणात शेंगा मिळतात.
योग्य व्यवस्थापन केल्यास शेवगा लागवडीतून शेतकऱ्यांना चांगले उत्पन्न मिळते.
शेवग्याचे पोषणमूल्य
शेवगा हे अत्यंत पौष्टिक अन्न मानले जाते.
शेवग्याच्या पानांमध्ये खालील घटक आढळतात:
प्रथिने
कॅल्शियम
लोह
व्हिटॅमिन A
व्हिटॅमिन C
म्हणून शेवग्याला “सुपर फूड” असेही म्हणतात.
शेवग्याचे औषधी उपयोग
आयुर्वेदात शेवग्याचा वापर अनेक आजारांवर केला जातो.
1. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते.
शेवग्याच्या पानांमध्ये अँटीऑक्सिडंट्स असतात जे शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवतात.
2. हाडे मजबूत ठेवते.
कॅल्शियम भरपूर असल्यामुळे हाडांच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त आहे.
3. रक्तदाब नियंत्रित ठेवण्यास मदत.
शेवग्याचे सेवन केल्याने रक्तदाब नियंत्रित राहण्यास मदत होते.
4. पचन सुधारते.
शेवग्याच्या शेंगा व पानांमुळे पचनक्रिया सुधारते.
5. त्वचा व केसांसाठी फायदेशीर
शेवग्याच्या तेलाचा वापर त्वचा आणि केसांच्या आरोग्यासाठी केला जातो.
शेवगा लागवडीतील आर्थिक फायदे
शेवगा लागवड ही शेतकऱ्यांसाठी चांगली आर्थिक संधी आहे.
बाजारात वर्षभर मागणी
कमी खर्चात लागवड
जलद उत्पादन
निर्यातीतही मागणी
यामुळे शेवगा लागवड करून शेतकरी चांगला नफा मिळवू शकतात.
बारकाईने विचार केला तर इतर पिकांच्या मानाने शेवगा हे एक बहुउपयोगी, पौष्टिक आणि औषधी गुणधर्म असलेले पीक आहे.
योग्य हवामान, जमीन आणि व्यवस्थापन केल्यास शेवगा लागवडीतून चांगले उत्पादन मिळते. तसेच शेवग्याच्या शेंगा, पाने आणि बिया यांचे आरोग्यासाठी अनेक फायदे आहेत.
म्हणूनच शेवगा लागवड ही आजच्या काळात शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर पर्याय ठरू शकते.
Tags
भाजीपाला
