उन्हाळ्यात दूध उत्पादन टिकवण्यासाठी, अशी घ्या जनावरांची काळजी:

शेतकरी बंधूंनो दिवसेंदिवस आपल्याकडील हवामानात  उन्हाळ्यातील तापमान अधिकाधिक वाढतच जाताना आपल्याला दिसत आहे. एप्रिल व मे महिन्यात तापमान 35 ते 45 अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते. 

   अशा परिस्थितीत दुधाळ जनावरांवर उष्णतेचा मोठा परिणाम होतो. गायी-म्हशींना जास्त उष्णता सहन करणे कठीण जाते. त्यामुळे त्यांची भूक कमी होते, पाणी पिण्याचे प्रमाण वाढते आणि दूध उत्पादनात घट होऊ लागते.

उन्हाळ्यात जनावरांची घ्यावयाची काळजी.

उन्हाळ्यात जर जनावरांची योग्य काळजी घेतली नाही तर त्यांना उष्माघात, निर्जलीकरण (Dehydration) तसेच विविध आजार होण्याची शक्यता असते.

   त्यामुळे दूध उत्पादन टिकवण्यासाठी आणि जनावरांचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी योग्य व्यवस्थापन करणे अत्यंत आवश्यक असते.

शेतकऱ्यांनी उन्हाळ्यात जनावरांसाठी थंड पाण्याची व्यवस्था, सावली, संतुलित आहार आणि स्वच्छ गोठा ठेवणे  गरजेचे आहे.

 योग्य नियोजन केल्यास उन्हाळ्यातही दूध उत्पादन चांगले टिकवता येईल.

    उन्हाळ्यात जनावरांवर होणारा उष्णतेचा परिणाम

उन्हाळ्यात वाढलेल्या तापमानामुळे दुधाळ जनावरांच्या शरीरातील तापमानही वाढते. यामुळे त्यांना उष्णतेचा ताण (Heat Stress) जाणवतो. या ताणामुळे जनावरांची भूक कमी होते आणि ते कमी प्रमाणात चारा खातात.

भूक कमी झाल्यामुळे शरीराला आवश्यक पोषक घटक मिळत नाहीत. परिणामी दूध उत्पादन कमी होऊ शकते. काही वेळा जनावरे सुस्त होतात आणि त्यांची हालचाल कमी होते.

उष्णतेमुळे जनावरांना श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो. ते वारंवार धापा टाकतात. 

शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी जनावरे अधिक पाणी पितात. त्यामुळे गोठ्यात पाण्याची सतत उपलब्धता असणे आवश्यक आहे.

जर उष्णतेचा ताण खूप वाढला तर जनावरांना उष्माघात होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उन्हाळ्यात योग्य काळजी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

   जनावरांसाठी स्वच्छ व थंड पाण्याची योग्य व्यवस्था

उन्हाळ्यात जनावरांना सर्वात जास्त गरज असते ती म्हणजे स्वच्छ आणि थंड पाण्याची. तापमान जास्त असल्यामुळे जनावरे नेहमीपेक्षा अधिक पाणी पितात. एका दुधाळ गायीला दिवसाला सुमारे 60 ते 80 लिटर पाणी लागते.

पाण्याची टाकी किंवा पाणवठा नेहमी स्वच्छ ठेवावा. पाणी साचून राहिल्यास त्यात जंतू वाढू शकतात. त्यामुळे नियमितपणे पाण्याची भांडी स्वच्छ धुवावीत.

पाणी शक्यतो थंड व स्वच्छ असावे. 

गरम पाणी पिण्यामुळे जनावरांना त्रास होऊ शकतो. गोठ्याजवळ सतत पाण्याची उपलब्धता ठेवली तर जनावरे सहज पाणी पिऊ शकतात.

पाण्याची कमतरता असल्यास जनावरांचे दूध उत्पादन कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पाण्याची योग्य व्यवस्था करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

   संतुलित व पौष्टिक आहाराचे महत्त्व

उन्हाळ्यात जनावरांची भूक कमी होते. त्यामुळे त्यांना पौष्टिक आणि संतुलित आहार देणे आवश्यक आहे. हिरवा चारा, सुका चारा आणि पशुखाद्य यांचा योग्य समतोल ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

हिरवा चारा जसे की मका, ज्वारी, नेपिअर गवत किंवा लुसर्न हे जनावरांसाठी खूप फायदेशीर असतात. यात भरपूर पोषक घटक असतात जे दूध उत्पादन वाढवण्यास मदत करतात.

उन्हाळ्यात चारा शक्यतो सकाळी किंवा संध्याकाळी द्यावा. दुपारच्या वेळेस तापमान जास्त असल्यामुळे जनावरे चारा कमी खातात.

तसेच खनिज मिश्रण (Mineral Mixture) आणि मीठ जनावरांच्या आहारात समाविष्ट करणे आवश्यक आहे. यामुळे जनावरांची शारीरिक क्षमता टिकून राहते आणि दूध उत्पादन चांगले राहते.

  जनावरांसाठी सावली व योग्य निवाऱ्याची व्यवस्था

उन्हाळ्यात जनावरांना थेट सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण देणे खूप गरजेचे आहे. गोठा हवेशीर आणि सावलीत असावा.

गोठ्याचे छप्पर उंच असावे आणि त्यावर पत्रा असल्यास त्यावर गवत किंवा गवताच्या पेंड्या टाकल्यास उष्णता कमी होते. काही ठिकाणी शेड नेटचा वापर करूनही सावली तयार करता येते.

गोठ्यात हवा खेळती राहण्यासाठी खिडक्या किंवा जाळी असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे उष्णता कमी राहते आणि जनावरांना आराम मिळतो.

जर जनावरे मोकळ्या जागेत ठेवली जात असतील तर झाडांची सावली असलेली जागा निवडावी.

   उष्माघातापासून (Heat Stress) जनावरांचे संरक्षण

उन्हाळ्यात उष्माघात हा जनावरांसाठी मोठा धोका असतो. तापमान जास्त झाल्यास जनावरांच्या शरीरातील तापमान वाढते आणि त्यांना त्रास होऊ लागतो.

उष्माघात झाल्यास जनावरे धापा टाकतात, भूक कमी होते आणि ते सुस्त दिसतात. काही वेळा दूध उत्पादन अचानक कमी होते.

यापासून संरक्षण करण्यासाठी जनावरांना सावलीत ठेवणे, भरपूर पाणी देणे आणि गोठ्यात हवेशीर व्यवस्था ठेवणे आवश्यक आहे.

तसेच दुपारच्या कडक उन्हात जनावरांना बाहेर चरायला सोडू नये. शक्यतो सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळीच चरायला सोडावे.

   जनावरांच्या शरीरावर पाणी शिंपडणे व थंडावा देण्याचे उपाय

उन्हाळ्यात जनावरांना थंडावा देण्यासाठी त्यांच्या अंगावर पाणी शिंपडणे हा एक सोपा उपाय आहे. दिवसातून एक-दोन वेळा जनावरांच्या शरीरावर पाणी टाकल्यास शरीराचे तापमान कमी होते.

काही शेतकरी गोठ्यात फवारणी प्रणाली (Sprinkler System) वापरतात. यामुळे गोठ्यातील तापमान कमी राहते.

तसेच पंखे लावल्यासही हवा खेळती राहते आणि जनावरांना आराम मिळतो. या उपायांमुळे जनावरांचा उष्णतेचा ताण कमी होतो.

    गोठ्याची स्वच्छता व हवेशीर व्यवस्था ठेवणे

गोठ्याची स्वच्छता राखणे हे जनावरांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. 

गोठ्यात साचलेली घाण, शेण किंवा ओलसरपणा यामुळे जंतू आणि माश्या वाढू शकतात.

दररोज गोठा स्वच्छ करावा आणि शेण नियमितपणे काढावे. त्यामुळे रोगांचा धोका कमी होतो.

गोठा हवेशीर ठेवणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. हवा खेळती राहिल्यास उष्णता कमी होते आणि जनावरांना आराम मिळतो.

   जनावरांचे आरोग्य तपासणी व रोग प्रतिबंधक उपाय

उन्हाळ्यात जनावरांना काही आजार होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे त्यांची नियमित आरोग्य तपासणी करणे आवश्यक आहे.

जनावरांना लसीकरण वेळेवर करावे. तसेच पशुवैद्यकांचा सल्ला घेऊन आवश्यक औषधे द्यावीत.

जर जनावरांमध्ये भूक कमी होणे, ताप येणे किंवा सुस्ती दिसत असेल तर लगेच पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा.

वेळेवर उपचार केल्यास मोठे नुकसान टाळता येते.

    उन्हाळ्यात दूध उत्पादन वाढवण्यासाठी उपाययोजना 

उन्हाळ्यात दूध उत्पादन टिकवण्यासाठी काही अतिरिक्त उपाय देखील करता येतात. जनावरांना सकाळी आणि संध्याकाळीच दूध काढावे. त्या वेळेस तापमान कमी असते.

जनावरांना जास्त वेळ उभे ठेवू नये. त्यांना आरामदायी जागा मिळाली पाहिजे.

गोठ्यात माश्या आणि डास नियंत्रणासाठी योग्य उपाय करावेत. स्वच्छ वातावरणामुळे जनावरांचे आरोग्य चांगले राहते.

एकंदरीत सर्व गोष्टीचा विचार केला तर असे लक्षात येते की योग्य व्यवस्थापन, संतुलित आहार आणि स्वच्छ पाण्याची उपलब्धता यामुळे उन्हाळ्यातही दूध उत्पादन चांगले टिकवता येईल.