कडक उन्हात कांदा पिकाला पाणी देण्याचे दुष्परिणाम:

शेतकरी बांधवांनो,

कांदा हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे नगदी पीक आहे, पण हवामानातील बदलांमुळे या पिकाचे व्यवस्थापन करणे आव्हानात्मक ठरत आहे. 

विशेषतः उन्हाळी (रांगडा किंवा उन्हाळी) कांदा घेताना तापमानाचा विचार करणे अत्यंत गरजेचे असते. अनेक शेतकरी अनावधानाने कडक उन्हात पिकाला पाणी देतात, ज्याचे गंभीर परिणाम उत्पादनावर होतात.

कांदा हे पीक नाजूक असून त्याला ठराविक हवामानाची गरज असते. कांदा फुगत असताना किंवा वाढीच्या अवस्थेत असताना पाणी व्यवस्थापन सर्वात महत्त्वाचे असते. 

मार्च ते मे या काळात तापमान ४० अंश सेल्सिअसच्या पुढे जाते. अशा स्थितीत पिकाला पाणी देणे गरजेचे तर असतेच, पण ते कधी आणि कसे द्यावे, यावर पिकाचे भवितव्य अवलंबून असते. चुकीच्या वेळी दिलेले पाणी फायद्यापेक्षा तोटाच जास्त करते.

   कडक उन्हात पाणी न देणे 

जेव्हा दिवसाचे तापमान उच्च असते (साधारणपणे सकाळी ११ ते संध्याकाळी ४ या दरम्यान), तेव्हा जमिनीचे आणि वातावरणाचे तापमान वाढलेले असते. अशा प्रखर सूर्यप्रकाशात जेव्हा आपण शेतात पाणी सोडतो, त्याला 'कडक उन्हात पाणी देणे' असे म्हणतात. यावेळी जमीन तापलेली असते आणि पाणी पडताच त्याचे बाष्पीभवन वेगाने सुरू होते.

     कांदा पिकावर उष्णतेचा परिणाम

कांदा हे थंड हवेत वाढणारे पीक आहे. जसजशी उष्णता वाढते, तसतसा कांद्याचा श्वासोच्छवास वेगवान होतो. अति उष्णतेमुळे झाडातील पाण्याचे प्रमाण कमी होते (Transpiration loss). जर तापमान ३५ अंशांच्या वर गेले, तर कांद्याची नैसर्गिक वाढ खुंटते आणि कांदा 'माना' टाकू लागतो.

   कडक उन्हात पाणी दिल्याने होणारे प्रमुख दुष्परिणाम

कडक उन्हात पाणी दिल्यास 'थर्मल शॉक' (Thermal Shock) बसतो. तापलेल्या जमिनीवर पाणी पडल्यामुळे वाफ तयार होते. 

अशाप्रकारे तयार झालेली गरम वाफ पिकाच्या मुळांना आणि कांद्याच्या गड्याला (Bulb) चटके बसवते. यामुळे पिकाची चयापचय क्रिया विस्कळीत होते.

  कांदा पिकाच्या मुळांवर होणारा परिणाम

कांद्याची मुळे उथळ असतात. कडक उन्हात पाणी दिल्याने जमिनीतील हवा बाहेर फेकली जाते आणि तिथे गरम पाणी साचते.

 यामुळे मुळांना ऑक्सिजन मिळत नाही (Suffocation). गरम पाण्यामुळे पांढरी मुळे मरतात, ज्याला आपण 'रूट रॉट'ची सुरुवात म्हणू शकतो. मुळे कमकुवत झाली की अन्नद्रव्ये शोषण्याची प्रक्रिया थांबते.

   पानांची जळजळ व वाढीवर परिणाम

उन्हात पाणी दिल्याने शेतात आर्द्रता (Humidity) वाढते. पानाच्या शेंड्याकडून जळजळ सुरू होते, ज्याला 'टिप बर्न' (Tip Burn) म्हणतात. कडक उन्हामुळे पानावरील मेणासारखा थर (Wax coating) विरघळतो आणि पाने निस्तेज होऊन खाली वाकतात. यामुळे प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रिया मंदावते.

   रोग व किडींचा प्रादुर्भाव वाढण्याची

शक्यता

उष्ण आणि दमट हवामान हे बुरशीसाठी पोषक असते. कडक उन्हात पाणी दिल्याने 'करपा' (Purple Blotch) आणि 'जळव्या' सारख्या रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो. तसेच, आर्द्रता वाढल्यामुळे 'थ्रिप्स' (फुलकिडे) वेगाने पसरतात, जे पानांतील रस शोषून पिकाचे नुकसान करतात.

 उत्पादन व गुणवत्तेवर परिणाम

चुकीच्या पाणी व्यवस्थापनामुळे कांद्याचा आकार लहान राहतो. कांदा 'जोड' (Double bulb) होण्याचे प्रमाण वाढते. तसेच, काढणीनंतर अशा कांद्याची टिकवणक्षमता कमी होते. उष्णतेमुळे कांद्याचे पापुद्रे ढिले पडतात आणि कांदा लवकर सडतो.

   कांदा पिकाला पाणी देण्याची योग्य वेळ

कांद्याला पाणी देण्यासाठी संध्याकाळी ६ नंतर किंवा पहाटे ५ ते सकाळी ८ ही वेळ सर्वात उत्तम आहे. रात्री जमीन थंड असते, त्यामुळे पाणी जमिनीत नीट मुरते आणि मुळांना थंडावा मिळतो. यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होऊन पाण्याची बचतही होते.

  

• शक्य असल्यास ठिबक सिंचनाचा (Drip Irrigation) वापर करा, जेणेकरून मुळांच्या कार्यकक्षेत थंडावा राहील.
• पाणी साचवून न ठेवता ते वाहते ठेवा.
• जमिनीचा मगदूर पाहून पाणी देण्याचे अंतर (८ ते १० दिवस) निश्चित करा.
• अति हलक्या जमिनीत पाणी देण्याचे प्रमाण वाढवावे पण ते नेहमी थंड वेळीच द्यावे.

   शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची काळजी

• तापमान ४० अंशांच्या पुढे असल्यास दुपारी पाणी देणे पूर्णपणे टाळावे.
• जमिनीत ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादनाचा (Mulching) विचार करता येईल.
• पाणी देताना त्यात सिलिकॉन किंवा पोटॅशयुक्त खतांचा वापर केल्यास पीक उष्णतेशी लढण्यास सक्षम बनते.
• वारा जास्त असल्यास पाणी देणे टाळावे, कारण यामुळे पाणी समान पसरत नाही.

कांदा हे अतिशय संवेदनशील पीक असल्याने त्याचे पाणी व्यवस्थापन घड्याळाच्या काट्यावर आणि तापमानानुसार असणे गरजेचे आहे.

 कडक उन्हात पाणी देणे म्हणजे पिकाला स्वतःहून संकटात टाकण्यासारखे आहे. केवळ वेळेत बदल करून शेतकरी उत्पादनात २० ते ३० टक्के वाढ करू शकतात आणि कांद्याची गुणवत्ता टिकवून बाजारभाव चांगला मिळवू शकतात.

 चला तर मग शेतकरी बंधूंनो परत एकदा पुन्हा भेटू नवीन अशाच महत्वपूर्ण माहिती सोबत.